O'zbekistonda tadbirkorlik subyektlari va soliqlar: amaliy qo'llanma
O'zbekistonda biznes boshlash yoki mavjud faoliyatni rasmiylashtirish jarayonida eng muhim savollardan biri – qaysi tashkiliy-huquqiy shaklni tanlash va qaysi soliq rejimida ishlash masalasidir. Tanlov nafaqat bugungi soliq yukiga, balki kelgusidagi kengayish imkoniyatlari, sheriklar bilan munosabatlar, xatar darajasi va davlat bilan hisob-kitoblarning murakkabligiga ham bevosita ta'sir qiladi.
Quyida yuridik shaxs va yuridik shaxs bo'lmagan tadbirkorlik shakllari, ularning afzallik va cheklovlari, shuningdek har bir shakl uchun amaldagi asosiy soliq turlari va stavkalari batafsil ko'rib chiqiladi.
Yuridik va yuridik bo'lmagan shakllar: asosiy farqlar
Tadbirkorlik faoliyati O'zbekiston qonunchiligida, asosan, ikkita katta guruhga bo'linadi: yuridik shaxs sifatida faoliyat yurituvchi korxonalar va yuridik shaxs tashkil etmasdan, jismoniy shaxs sifatida faoliyat yurituvchi tadbirkorlar.
Yuridik shaxs tadbirkorlar – MChJ, xususiy korxona, oilaviy korxona, fermer xo'jaligi kabi tashkilotlar bo'lib, ular alohida mulkka ega, o'z nomidan shartnoma tuzadi va javobgarlik, asosan, korxona mulki bilan cheklanadi. Bunday shakl odatda o'rta va yirik biznes, sherikchilik va investorlar jalb qilinadigan loyihalar uchun maqsadga muvofiq bo'ladi.
Yuridik shaxs bo'lmagan tadbirkorlar – yakka tartibdagi tadbirkor, oilaviy tadbirkorlik va ayrim hollarda dehqon xo'jaligi bo'lib, bu holatda subyekt – jismoniy shaxsning o'zi hisoblanadi va u ko'pincha o'z shaxsiy mol-mulki bilan ham javobgar bo'ladi. Bunday shakl odatda kichik hajmli, past riskli, tez boshlanadigan faoliyatlar uchun tanlanadi.
| Xususiyat | Yuridik shaxs (MChJ, XK, OK, fermer) | Jismoniy shaxs (YaTT, oilaviy, dehqon) |
|---|---|---|
| Huquqiy maqom | Alohida subyekt, o'z mulki va majburiyatlari bor | Jismoniy shaxsning o'zi subyekt hisoblanadi |
| Javobgarlik | Asosan korxona mulki bilan cheklanadi, MChJda ta'sischi shaxsiy mulki bilan javob bermaydi | Ko'pincha shaxsiy mol-mulk bilan ham javobgarlik yuzaga kelishi mumkin |
| Soliq turlari | Foyda solig'i yoki aylanmadan soliq, QQS, ijtimoiy soliq, mol-mulk va yer solig'i | Daromad solig'i yoki qat'iy soliq, aylanmadan soliq, ijtimoiy soliq, ayrim hollarda imtiyozlar |
| Hisobot yuritish | Buxgalteriya hisobi, choraklik va yillik hisobotlar | Oddiylashtirilgan yoki deklarativ tartibda, ko'pincha yillik yoki oylik hisobot |
| Kengayish imkoni | Investor, sherik, kredit jalb qilish imkoniyati yuqori | Kichik va o'rta hajmdagi faoliyat uchun qulay, lekin kengayishda cheklovlar bo'lishi mumkin |
Yuridik shaxs tadbirkorlar: MChJ, xususiy korxona va fermer xo'jaligi
MChJ: o'rta va yirik biznes uchun asosiy shakl
Mas'uliyati cheklangan jamiyat odatda o'rta va yirik biznes, bir nechta ta'sischi ishtirok etadigan loyihalar va investor jalb etish rejalashtirilgan holatlar uchun tanlanadi. MChJ shakli xodimlar soni 10 va undan ortiq bo'lishi kutiladigan, faoliyati barqaror va uzoq muddatli bo'lgan korxonalar uchun maqsadga muvofiq hisoblanadi.
MChJ uchun asosiy soliq turlari va stavkalari quyidagicha:
| Soliq turi | Limit yoki shart | Asosiy stavka |
|---|---|---|
| Aylanmadan soliq | Yillik aylanma 1 mlrd so'mgacha | 4 foiz |
| QQS | Yillik aylanma 1 mlrd so'mdan yuqori | 12 foiz |
| Foyda solig'i | Umumiy tizimda | 15 foiz |
| Ijtimoiy soliq | Mehnatga haq to'lash fondidan | 12 foiz |
| JShDS | Xodimlar ish haqidan ushlab qolinadi | 12 foiz |
| Mol-mulk solig'i | Ko'chmas mulk mavjud bo'lganda | 1,5 foiz |
| Yer solig'i | Yer uchastkasi mavjud bo'lganda | Gektarga qarab turlicha stavkalar |
Agar MChJning yillik aylanmasi 1 mlrd so'mgacha bo'lsa, aylanmadan soliq rejimini tanlash mumkin, bunda QQS va foyda solig'i to'lanmaydi, lekin ijtimoiy soliq, JShDS, mol-mulk va yer soliqlari saqlanib qoladi. Aylanma 1 mlrd so'mdan oshgan taqdirda esa umumiy tizimga o'tish majburiy bo'lib, QQS, foyda solig'i va boshqa tegishli soliqlar to'lanadi.
Xususiy korxona: yagona ta'sischi bilan biznes
Xususiy korxona yagona ta'sischiga ega bo'lgan, kichik va o'rta biznes uchun mo'ljallangan, ba'zan oilaviy biznesni yuridik shaxs maqomida yuritish uchun tanlanadigan shakldir. Xodimlar soni odatda 5–50 atrofida bo'lishi ko'zda tutiladi.
Xususiy korxona bo'yicha soliq turlari va stavkalari, amalda, MChJ bilan bir xil: aylanmadan soliq 4 foiz, QQS 12 foiz, foyda solig'i 15 foiz, ijtimoiy soliq 12 foiz va xodimlar bo'yicha JShDS 12 foiz miqdorida undiriladi. Shuningdek, ko'chmas mulk va yer mavjud bo'lgan taqdirda mol-mulk va yer soliqlari ham to'lanadi.
Muhim eslatma: Xususiy korxona egasi korxona qarzlari uchun o'zining butun mol-mulki bilan javob beradigan subrogatsion javobgarlikka ega. Shu sababli yuqori riskli bizneslar uchun xususiy korxona MChJga qaraganda kamroq ishonchli hisoblanadi.
Fermer xo'jaligi: qishloq xo'jaligi uchun maxsus imtiyozlar
Fermer xo'jaligi yuridik shaxs sifatida qishloq xo'jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish, chorvachilik, paxtachilik, g'allachilik va shu kabi yo'nalishlarda faoliyat yurituvchi subyekt hisoblanadi. Odatda 25 gektar va undan ortiq sug'oriladigan yer maydoni mavjud bo'lishi talab etiladi va yer davlat tomonidan ajratiladi.
Fermer xo'jaliklari uchun qator soliq imtiyozlari nazarda tutilgan:
| Soliq turi | Shart | Stavka |
|---|---|---|
| Aylanmadan soliq | Yillik aylanma 1 mlrd so'mgacha, qishloq xo'jaligi mahsulotlari bo'yicha | 4 foiz |
| QQS | Yer maydoni 25 gektardan ortiq yoki aylanma 1 mlrd so'mdan oshsa | 12 foiz, majburiy to'lovchi |
| Foyda solig'i | O'z qishloq xo'jaligi mahsulotini realizatsiya qilishdan | 0 foiz, imtiyoz |
| Foyda solig'i | Boshqa turdagi faoliyatdan olingan foyda bo'yicha | 15 foiz |
| Ijtimoiy soliq | Mehnatga haq to'lash fondidan | 12 foiz yoki imtiyozli tartibda kamroq |
| Yer solig'i | Qishloq xo'jaligi yerlari bo'yicha | Normativ qiymatga nisbatan 0,95 foiz |
Agar fermer xo'jaligi o'z ishlab chiqargan qishloq xo'jaligi mahsulotini realizatsiya qilsa, foyda solig'i nol stavkada qo'llanadi, biroq yer maydoni yoki aylanma chegaralaridan kelib chiqib QQS to'lovchisi bo'lishi mumkin. Qayta ishlash, xizmat ko'rsatish yoki boshqa faoliyat turlaridan olingan daromad bo'yicha esa umumiy tartibdagi soliq stavkalari amal qiladi.
Yuridik shaxs bo'lmagan tadbirkorlar: YaTT, oilaviy tadbirkorlik va dehqon xo'jaligi
YaTT: eng sodda shakldan yangilangan soliq tizimiga
Yakka tartibdagi tadbirkor – jismoniy shaxs bo'lib, kichik biznesni tez ro'yxatdan o'tkazish, sodda hisob yuritish va past xarajatlar bilan faoliyatni boshlash imkonini beradi. YaTT uchun xodimlar soni odatda 0–10 kishi doirasida bo'ladi va ko'plab maishiy xizmatlar, kichik savdo va xizmat ko'rsatish faoliyatlari shu shaklda yuritiladi.
Amaldagi soliq rejimida YaTT uchun uchta pog'onali tizim qo'llaniladi:
| Rejim | Yillik aylanma | Asosiy to'lovlar |
|---|---|---|
| Qat'iy belgilangan soliq | 100 mln so'mgacha | Faoliyat turi va hududga qarab oyma-oy qat'iy soliq (Toshkentda chakana savdo uchun 1 mln so'm/oy), qo'shimcha ravishda ijtimoiy soliq oyiga BHMning 1 baravari |
| Aylanmadan soliq | 100 mln – 1 mlrd so'm | Aylanmadan 4 foiz, ijtimoiy soliq oyiga BHMning 1 baravari, kerak bo'lganda JShDS 12 foiz |
| Umumiy tizim | 1 mlrd so'mdan ortiq | Daromad solig'i 12 foiz, QQS 12 foiz, ijtimoiy soliq oyiga BHM asosida, JShDS 12 foiz |
Bundan tashqari, 2026-yildan aylanmasi 1 mlrd so'mgacha bo'lgan tadbirkorlik subyektlari bank hisobvarag'i ochmasdan raqamli moliyaviy tashkilotlarning elektron hamyonlari (masalan, Payme, Click va boshqalar) orqali to'lovlarni qabul qilish va xodimlarning oyligini to'lash imkoniyatiga ega bo'ladi. Bu kichik biznes uchun bank xizmatlariga bog'liqlikni kamaytiradi va norasmiy pul oqimlarini rasmiylashtirishni rag'batlantiradi.
Oilaviy tadbirkorlik: oila a'zolari bilan birgalikdagi faoliyat
Oilaviy tadbirkorlik turi bir necha oila a'zosining birgalikdagi faoliyatini rasmiylashtirish uchun mo'ljallangan bo'lib, kichik do'kon, oilaviy restoran yoki maishiy xizmat ko'rsatish faoliyati uchun keng qo'llaniladi. Bu shaklda yuridik shaxs tashkil etilmaydi, ammo oila a'zolarining soliq va ijtimoiy to'lovlari aniq tartibga solinadi.
Oilaviy tadbirkorlik uchun quyidagi asosiy to'lovlar qo'llaniladi:
| Kim to'laydi | Soliq turi | Stavka |
|---|---|---|
| Rahbar, yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro'yxatdan o'tgan oila a'zosi | Ijtimoiy soliq | Oyiga BHMning 1 baravari |
| Boshqa oila a'zolari (18 yoshdan katta) | Ijtimoiy soliq | Oyiga BHMning 0,5 baravari |
| Xodim yollansa | JShDS | Xodim ish haqidan 12 foiz |
| Faoliyat yuridik shaxs sifatida amalga oshirilsa | Aylanmadan soliq yoki umumiy tizim | 4 foiz yoki QQS 12 foiz va foyda solig'i 15 foiz |
Oddiy oilaviy faoliyatda odatda rahbar va oila a'zolarining ijtimoiy solig'i asosiy to'lov bo'ladi, yollanma xodim bo'lmagan holatlarda JShDS qo'llanilmaydi. Daromad hajmi oshib, aylanmadan soliq yoki umumiy tizim talablariga mos kelgan taqdirda esa tegishli soliq rejimiga o'tish zarurati yuzaga keladi.
Dehqon xo'jaligi: imtiyozli rejimdagi jismoniy shaxs
Dehqon xo'jaligi shaxsiy tomorqa asosida olib boriladigan qishloq xo'jaligi faoliyatini qamrab oladi va yuridik shaxs bo'lmagan shakl sifatida ko'riladi. Qo'llanmada yer maydoni va faoliyat hajmiga qarab bir qator imtiyozlar belgilangan:
0,06 gektar va undan kam yer maydoni bo'lganda, odatda foyda solig'i, QQS va ijtimoiy soliqdan to'liq ozod qilinadi, agar yollanma xodim jalb etilmasa.
0,06–0,12 gektar oralig'ida ayrim chegirmalar qo'llanilishi, ijtimoiy soliqni ixtiyoriy to'lash va uni mehnat stajiga kiritish imkoniyati berilishi mumkin.
Yer maydoni va savdo hajmi oshgan sari yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro'yxatdan o'tish va YaTTlarga tegishli soliq rejimlariga o'tish zarurati tug'ilishi ehtimoli mavjud.
Bundan tashqari, ayrim dehqon xo'jaliklari foyda yoki daromad solig'idan, QQSdan, ijtimoiy soliqdan yoki yer solig'idan to'liq yoki qisman ozod qilinishi mumkin, bu esa qishloq xo'jaligi sohasini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan davlat siyosatiga mos keladi.
Biznes hajmi, yo'nalishi va o'ziga xos xususiyatlariga qarab, quyidagi umumiy yo'nalishlar ajratib ko'rsatiladi:
Kichik biznes, yillik aylanmasi 100 mln so'mgacha: Yakka tartibdagi tadbirkorlik yoki imtiyozli dehqon xo'jaligi shakli maqsadga muvofiq bo'lishi mumkin. 2026-yildan boshlab YaTTlar uchun 1 foizli aylanmadan soliq yanada arzonlashtradi.
O'rta biznes, 100 mln dan 1 mlrd so'mgacha: YaTT yoki yuridik shaxs sifatida aylanmadan 4 foizli soliq rejimida ishlash tavsiya etiladi. Agar sherikchilik yoki investor jalb qilish rejalashtirilgan bo'lsa, MChJ ochish qulay bo'ladi.
Yirik biznes, 1 mlrd so'mdan ortiq aylanma: MChJ, xususiy korxona va shu kabi yuridik shaxs shakllarida umumiy soliq tizimi, ya'ni QQS 12 foiz va foyda solig'i 15 foiz qo'llanadi. Bu darajada malakali buxgalter va soliq maslahatchi xizmatlarining zaruriyati aybud bo'ladi.
Qishloq xo'jaligi yo'nalishi: Fermer xo'jaliklari va dehqon xo'jaliklari ko'plab soliq imtiyozlariga ega bo'lib, qo'sh mahsulavlik va soha himoyas tamonidan himoyalangan.
Oilaviy faoliyat: Oilaviy tadbirkorlik shakli soddalashtirilgan ijtimoiy soliq tartibi bilan ajralib turadi va kichik oilaviy bizneslar uchun qulay.
Shu bois har bir bo'lajak tadbirkor o'zining faoliyat turi, yer va mulk mavjudligi, xodimlar soni hamda rejalashtirilgan aylanma miqdoridan kelib chiqib, eng maqbul tashkiliy-huquqiy shakl va soliq rejimini tanlashi lozim.
Muhim eslatmalar
Stavkalar va limitlar vaqt o'tishi bilan o'zgarishi mumkin. Har bir qaror qabul qilish jarayonida O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksini va Davlat soliq qo'mitasining rasmiy e'lonlarini tekshirib turish tavsiya etiladi. Soliq qaydnomasi murakkab bo'lishi mumkin, shuning uchun muhim qarorlar olishdan oldin maliyaviy maslahatchi yoki soliq mutaxassisiga murojaat qilish nafi qat'idir.